Aan de slag met blockchain bij de overheid: Van ‘low hanging fruit’ naar radicale digitale transformatie

Dit artikel is oorspronkelijk geschreven door Nanning de Jong en Sofie Berns. Blockchain bij de overheid: rode draad in typen overheidsprocessen Hoewel de diversiteit aan overheidsexperimenten met  blockchain  groot is in termen van de typen overheidsprocessen waarop zij zich richten, is hierin wel degelijk een rode draad zichtbaar.

Dit artikel is oorspronkelijk geschreven door Nanning de Jong en Sofie Berns.

Blockchain bij de overheid: rode draad in typen overheidsprocessen

Hoewel de diversiteit aan overheidsexperimenten met blockchain groot is in termen van de typen overheidsprocessen waarop zij zich richten, is hierin wel degelijk een rode draad zichtbaar. De huidige experimenten zijn onder te verdelen in vier categorieën blockchaintoepassingen. Hierbij zou gesteld kunnen worden dat de eerste categorie toepassingen het meest eenvoudig is omdat zij dicht aan ligt tegen huidige denk- en werkwijzen en daarmee op relatief korte termijn te realiseren is. Voor de tweede en derde categorie geldt dat zij in mindere mate aansluiten bij huidige denk- en werkwijzen en daarmee moeilijker te implementeren zijn. De disruptieve werking die blockchain kan hebben wanneer de technologie optimaal wordt benut, komt terug in de vierde categorie. De realisatie van een dergelijke toepassing vergt echter aanzienlijk meer tijd dan toepassingen die binnen de eerste drie categorieën vallen.

Blockchain categorie 1: vereenvoudiging administratieve processen waarbij veel partijen betrokken zijn

Een groot aantal administratieve processen tussen overheid en burger, wordt gekenmerkt door een diversiteit aan betrokken partijen en een hoeveelheid aan repetitieve bureaucratische verrichtingen. Nu is een overheid veelal nodig als betrouwbare tussenpersoon die erop toeziet dat hetgeen haar ketenpartners doen juist is. Dit verandert wanneer samenwerkende ketenpartners gelijktijdig toegang hebben tot dezelfde realtime informatie en gezamenlijk de kwaliteit daarvan bewaken. Ketenpartners worden hiermee gezamenlijk verantwoordelijk voor het toezicht op de juistheid van een (geautomatiseerd) proces dat zij in relatie tot een burger gezamenlijk doorlopen.

Dit betekent dat er minder afstemming - veelal omtrent benodigde data - tussen verschillende partijen nodig of zelfs overbodig zal zijn en dubbele administratie verleden tijd is. Hiermee neemt de hoeveelheid repetitieve bureaucratische handelingen in administratieve processen tussen overheid en burger kan hierdoor sterk af.

Blockchain categorie 2: voorkomen in plaats van genezen: verandering van controlefunctie

Onverhoopt kunnen er in overheidshandelen immers fouten worden gemaakt, waar de burger de dupe van wordt. Dergelijke fouten rechtzetten neemt nu veel tijd in beslag en gebeurt uitsluitend achteraf. De blockchaintechnologie maakt het enerzijds mogelijk om data veilig op te slaan en authenticiteit te bewijzen. Zo is eenvoudig te achterhalen waar, wanneer en wie in overheidshandelen een fout heeft gemaakt. Anderzijds maakt de technologie het mogelijk om voorwaarden te stellen aan een handeling, voordat deze plaats mag vinden. Door de inrichting van zogenoemde smart contracts kan blockchaintechnologie fungeren als randvoorwaardelijkheid voor overheidshandelen. Zo zijn onjuistheden voor een groot deel te voorkomen en wordt controle achteraf overbodig.

Een dergelijke inrichting stelt  de overheid wordt in staat om adequaat om te gaan met gemaakte fouten en onjuistheden te voorkomen in plaats van te genezen. Hiermee staat vertrouwen in plaats van controleren centraal in haar handelen.

Blockchain categorie 3: heldere registratie van eigenaarschap: informatieveiligheid

Wanneer binnen overheidshandelen gebruik wordt gemaakt van informatie die niet openbaar toegankelijk is, is het belangrijk dat alle bevoegde partijen toegang hebben tot dezelfde vertrouwelijke informatie (of tot het voor hen relevante deel). Dit blijkt nu veelal nog moeilijk te realiseren. Betrokken partijen slaan deze niet-openbare data nu zorgvuldig decentraal op in hun eigen systemen. Dus is de benodigde informatie niet altijd realtime inzichtelijk voor bevoegde partijen. De blockchaintechnologie zorgt ervoor dat alle betrokken partijen dezelfde informatie als uitgangspunt voor hun handelen kunnen nemen. Door in de blockchain te werken met centrale verwijzingen die decentraal gedeeld worden met alle betrokken partijen, in plaats van documenten in de blockchain op te nemen, hoeft een document maar in één bron te worden opgeslagen. Alleen geautoriseerde partijen realtime toegang hebben tot dezelfde informatie.

Blockchain categorie 4: nieuwe burgeridentiteit: beheer eigen identiteitsgegevens

Dat de belofte van en de vraag om transparantie sinds halverwege de jaren negentig is gegroeid, komt voor een groot deel door technologische ontwikkelingen. Zo is ‘transparantie’ ook één van de beloften van blockchaintechnologie wanneer het gaat om het delen van gegevens. De technologie maakt het mogelijk om elke handeling in de blockchain te herleiden naar een actor al dan niet in de vorm van een pseudoniem. Welke persoon - in de vorm van persoonsgegevens - hierachter schuilgaat, is in geval van een pseudonimisering niet te achterhalen. Identiteit neemt dankzij blockchaintechnologie niet meer de vorm aan van een entiteit, maar van een verzameling separate onderdelen, ieder apart beheerd door de burger. Dankzij blockchain worden data omtrent identiteit gerichter en daarmee vrijwel nooit geheel gedeeld. Hiermee is komt de realisatie van de behoefte aan regie op eigen gegevens snel dichterbij. Wellicht wordt een digitiale identiteit die in handen van de burger ligt hiermee mogelijk.

Conclusie: blockchaintoepassingen bij de overheid

Blockchain kan van disruptieve invloed zijn op de taakuitvoering en positie van zowel lokale als nationale overheid, omdat blockchain van invloed is op het genereren van deze publieke waarde. Op basis van de hiervoor beschreven categorieën van typen blockchaintoepassingen concluderen we dat blockchain een stip op de horizon zet, waarbij (1) administratieve processen efficiënter verlopen, (2) de controlefunctie van de overheid gericht is op voorkomen in plaats van genezen en gedecentraliseerd wordt naar betrokken partijen, (3) informatieveiligheid in deze vergaande gedigitaliseerde wereld beter gegarandeerd kan worden en (4) de roep van de burger om meer transparantie wordt gehonoreerd door de burger eigenaar te maken van elk onderdeel van zijn identiteit. Hierbij is de eerste categorie toepassingen het meest eenvoudig te realiseren en geld voor de laatste categorie dat deze een disruptieve werking hebben op huidige denk- en werkwijzen en daarmee vraagt om een andere procesinrichtingen.

Dit artikel is gepubliceerd op 9 november in 'Gemeentelijke blockchainpilots 2017' van KING / VNG.

Is uw interesse gewekt? Lees hier het uitgebreide artikel inclusief praktijkvoorbeelden van blockchain bij overheden.