Regionale en lokale energietransitie


Wat betekent de energietransitie voor uw gemeente?

Het Klimaatakkoord Parijs, het verwachte Klimaat- en Energieakkoord, de ontwikkeling van regionale energie- en klimaatstrategieën (REKS) en de oplevering van warmteplannen. Uw gemeente krijgt te maken met ambitieuze doelstellingen rond klimaat en/of energieneutraliteit in de toekomst.

Elke gemeente een aanpak op maat

Elke gemeente, hoe verschillend ook, krijgt te maken met de energietransitie. Wat is de uitgangspositie van uw gemeente? Zijn er warmtebronnen aanwezig, heeft u te maken met krimp of juist met een verstedelijkingsvraagstuk? En hoe zien uw beleidsambities eruit? Het oppakken van de energietransitie vraagt om maatwerk en lokale afwegingsruimte. Maar niet alles kan op lokaal niveau worden georganiseerd. Veel gemeenten werken daarom op regionaal niveau samen aan de energietransitie. Dat betekent overigens niet dat u alles op regionaal niveau moet beleggen. Wel dient u scherp af te wegen wat u lokaal dan wel regionaal wilt ontwikkelen.

Staat u aan het begin of heeft u reeds stappen gezet richting klimaatneutraal, maar blijft de gewenste versnelling of systeemverandering achter? Dan kunnen de volgende vijf producten u helpen om de energietransitie in gang te zetten en draagvlak en besluitvorming te organiseren.

Regionale samenwerking en de energietransitie

De regionale energietransitie biedt vele partijen zowel kansen als uitdagingen. Het eigenaarschap voor de regionale energietransitie is niet belegd. De vraag is dan ook: wie neemt het voortouw en de verantwoordelijkheid in de energietransitie? En hoe gaat uw gemeente daarmee om?

De regio lijkt steeds meer het aangewezen niveau in de energietransitie. Hier komen uitdagingen op het gebied van markt, maatschappij en ruimte immers samen. In veel regio’s pakken centrumgemeenten een voortrekkersrol in de energietransitie. Dit vanwege de aanwezige expertise en capaciteit, maar ook omdat steden afhankelijk zijn van omliggende gemeenten voor het opwekken van energie.

Passende agenda: regionale energie- en klimaatstrategie

Berenschot helpt u de energietransitie op regionaal niveau vorm te geven en hier een passende agenda voor te ontwikkelen. Zo ontdekt u hoe u de energietransitie kunt versnellen en hoe u tot betere (regionale) samenwerking kunt komen. Deze agenda kunnen we vormgeven in een regionale energie- en klimaatstrategie (REKS). Op deze manier sluit uw regio ook aan op het landelijke Klimaat en Energieakkoord in lijn met de VNG en het IPO.

IPO, VNG en UvW zijn van plan om in heel Nederland regionale energiestrategieën te ontwikkelen. Een regionale energiestrategie omvat een visie op de toekomst, een ambitie in lijn met de private en publieke regionale doelstellingen, inzicht in de huidige projecten, ruimtelijke impact en ontwikkel-/transitiepaden voor de toekomst. Tevens staat concreet aangegeven door/met wie de strategie zal worden uitgevoerd en op welke manier dat gebeurt, waarbij ook de financiering nader is onderbouwd en belegd.

Regionale energiestrategie in de praktijk

Berenschot was betrokken bij de ontwikkeling van de eerste regionale energiestrategieën in verschillende regio’s. Bijvoorbeeld in Friesland, waar Friese gemeenten samen met de provincie Friesland en het Wetterskip Fryslân een Friese energiestrategie ontwikkelen, gedragen door bedrijven, maatschappelijke partners en de vele Friese energiecoöperaties. Als programmamanager/procesbegeleider ontwerpen en begeleiden wij dit proces om tot een Friese energiestrategie te komen. Dit op basis van onze inhoudelijke energiekennis en procesmatige bestuurlijke kennis over intersectorale en/of intergemeentelijke samenwerking.

Ook de regio Rivierenland ondersteunen we bij het opstellen van een regionale energiestrategie. Daartoe organiseert Berenschot ateliers waarbij stakeholders kennis uitwisselen en input leveren. Vier ateliers focussen op een thema: woningbouw, bedrijventerreinen, glastuinbouw en energieopwekking. Als vijfde volgt een overkoepelend regioatelier. De ateliers leveren niet alleen een bijdrage aan een mooi visiedocument, maar zetten ook de uitvoering op de rails.

Verkenning/plan lokale energietransitie

Voortbordurend op de regionale samenwerking, biedt Berenschot een sterk inhoudelijk en analytisch product aan: de Lokale energietransitiescan - gemeenten en omgeving. Hiermee beantwoorden wij onder andere de volgende vragen aan de hand van de context van uw omgeving en regio:

  • Wat is de potentie van duurzame energie?
  • Hoe zien vraag en aanbod van energie, en de maatschappelijke vraag eruit?
  • Welke activiteiten van maatschappelijke organisaties en bedrijven zijn er, welke lokale initiatieven?

Lokale energietransitiescan in de praktijk

Het Maastrichts Energieakkoord gaat uit van een klimaatneutraal Maastricht in 2030. Voor programmabureau Maastricht Bereikbaar heeft Berenschot een inhoudelijk en procesmatig advies gegeven over hoe deze doelstelling specifiek voor de Maastrichtse industrie behaald kan worden en welke toekomstbestendige publiek-private samenwerkingsvorm hierbij past. Hiertoe hebben we allereerst door middel van data-analyses en haalbaarheidsstudies de kansen en potentiële combinaties van duurzame bronnen voor Maastricht bepaald. Daarbij is de algemene doelstelling uit het Maastrichts Energieakkoord vertaald naar een specifieke doelstelling voor de industrie. Aan de hand van deze informatie is een uitvoeringsstrategie en bijpassende publiek-private organisatievorm opgezet. In 2017 is de energiestrategie omgezet in concrete projecten, waarbij  meerdere partijen zoals DS Metaal, Het Cluster Perslucht, Steenfabriek Klinkers en SIBELCO bijdragen door de reductie van de eigen CO2 uitstoot middels energiebesparing en de opwek van duurzame energie, structurele aandacht in ieders eigen organisatie en het opstellen van een omvangrijk programma (Energy Colleges) voor het trainen van de site managementteams in het analyseren van de bedrijfsprocessen en het aandragen van verbeterpotentieel.

Warmtescan & visie

De warmtevoorziening dient nagenoeg volledig te worden verduurzaamd. De oplossingen zijn divers, locatieafhankelijk en de besparingsopties lopen uiteen van (hybride) warmtepompen en groen gas tot (open) warmtenetten en restwarmte uit datacenters, of een combinatie hiervan. Aandachtspunt: deze maatregelen kunnen elkaar versterken maar ook tegenwerken.

Berenschot kan door middel van een warmtescan in kaart brengen welke verduurzamingsopties mogelijk zijn binnen uw gemeente en de (maatschappelijke) kosten en baten hiervan opstellen. Een dergelijke warmtescan helpt uw gemeente bij het opstellen van een visie.

Warmtescan in de praktijk

Samen met verschillende gemeenten in de provincie Friesland heeft Berenschot het energieverbruik en de energie-opwekmogelijkheden voor warmte in kaart gebracht. Centraal stond de vraag over het warmtegebruik in huis wanneer gas niet langer tot de mogelijkheden behoort. Door middel van een scan hebben we een gigantische piek in elektriciteitsverbruik aan het licht gebracht. Als oplossing adviseerden we een hybride systeem: een combinatie van biogas, geothermie, blue energy, gemalen en restwarmte.

Scenarioanalyse

Er zijn verschillende manieren om het energiesysteem in uw gemeente te verduurzamen, met verschillende gevolgen in de tijd, qua kosten en investeringen e.g. woonlasten. Ook het landelijke beleid kan hier impact op hebben.

Berenschot kan de volgende energiescenario’s voor u opstellen:

  • Verschillende tijdpaden voor woonlasten.
  • Afhankelijk van landelijk beleid of juist niet.
  • Criteria van de gemeente ten aanzien van gevolgen voor woonlasten en de snelheid waarmee het gasverbruik vermindert.

Scenarioanalyse in de praktijk

Om de klimaatdiscussie te faciliteren heeft Berenschot twee uiterste scenario’s opgesteld en doorgerekend: een elektronen- en een moleculenscenario. In beide transitiepaden wordt de CO2-emissie in 2050 teruggebracht naar vrijwel nul. De toekomst ligt waarschijnlijk ergens tussen deze twee scenario’s in. De scenario’s sluiten elkaar niet uit en hebben grotendeels dezelfde infrastructuur. Combinaties zijn goed denkbaar, waterstof is de sleutel. Voor de kwantificering van beide scenario’s combineerde Berenschot het openbaar beschikbare Energietransitiemodel (ETM) met eigen modellen.

Doorrekening gebouwde omgeving in de praktijk

Voor de verduurzaming van de gebouwde omgeving heeft Berenschot vier visies (groeipaden) opgesteld en doorgerekend. Hierbij werkt elk groeipad naar een CO2-neutrale gebouwde omgeving in 2050. De vier visies verschillen qua warmtepompkeuze, groeipad en penetratiesnelheid. De isolatiegraad en penetratie van warmtenetten is in alle visies gelijk gehouden; ook wordt in alle visies de nieuwbouw voorzien van hybride of all-electric warmtepompen (geen gasnet). De visies verschillen dus alleen in de bestaande bouw, doorgerekend met behulp van het Energietransitiemodel.

Impactanalyse agenda energietransitie

Maatschappelijke bewustwording en verandering van gedrag zijn gewenst om te komen tot een energietransitie. Hoe kan uw gemeente deze verandering in de samenleving bewerkstelligen? Welke rol past hierbij en welke beleidsinstrumenten kunt u inzetten om korte- dan wel langetermijndoelstellingen te halen? Berenschot helpt u op basis van een lokale impactanalyse te bepalen welke (beleids)instrumenten het meest effectief zijn om de komende vier jaar en daarna tot resultaten te komen.

Bij de impactanalyse staan het bepalen van de potentie van het energieaanbod en de ontwikkeling van de energievraag centraal. De uitkomsten van de gebiedsanalyse vergelijken we met onze database van (beleids)instrumenten. Zo achterhalen we welke beschikbare/denkbare instrumenten uw gemeente kan inzetten om doelstellingen rond de lokale energietransitie te behalen. Verder spiegelen we de gevonden instrumenten aan de bestuurlijke wensen en belangrijkste (ambtelijke) stakeholders. Daaruit volgt een expertadvies over de meest kansrijke instrumenten voor uw gemeente.

Impactanalyse in de praktijk

Berenschot ondersteunde de gemeente 's-Hertogenbosch bij het bepalen van kansrijke (nieuwe) beleidsinstrumenten passend bij de Bossche gebiedsopgaven en energiepotentie. Op basis van een gebieds-, beleids-, en instrumentenanalyse kwam Berenschot tot advies over in te zetten instrumenten, impact en organisatiekosten. De gemeente heeft dit advies gebruikt in de voorbereiding op de nieuwe gemeenteraadsverkiezingen en coalitievorming.

Meer weten?

Is uw interesse gewekt en wilt u meer weten over ons integrale traject om de lokale energietransitie in uw gemeente te versnellen? Neem dan contact op met Bram Brouwer.