Zonder actie kunnen nieuwbouwwoningen in de toekomst niet worden gebouwd, omdat aansluiting op het stroomnet niet mogelijk is. Vanaf 2029 wordt een prijsprikkel ingevoerd, die het stroomnet weer ruimte moet geven. In gesprek met Gilbert de Graaf (Liander) en Rutger Bianchi (Berenschot) over tijdsafhankelijke nettarieven voor de avondpiek.
Het stroomnet zit op slot
In delen van Utrecht is het al zover: bedrijven en burgers kunnen niet meer worden aangesloten. Iedere avond tussen 17.00 en 21.00 uur draaien miljoenen warmtepompen, laden auto’s en koken huishoudens tegelijk. Dat dwingt tot een ingreep die al jaren geleden had moeten gebeuren: het daadwerkelijk invoeren van tijdsafhankelijke nettarieven om flexibiliteit af te dwingen. Volgens Rutger Bianchi heeft de energiesector en de overheid dat besluit echter pas recent durven nemen — en eigenlijk zijn ze daarmee te laat. Tegelijkertijd is het daarmee wel een keerpunt.”
Voor Liander is netcongestie by far het belangrijkste dossier in de energietransitie. “Het gaat niet alleen om meer kabels en transformatoren, maar ook om bestaande infrastructuur slimmer benutten. We boren een compleet nieuwe markt aan”, stelt Gilbert de Graaf. “Alles wijst erop dat we op een kantelpunt staan, dat de markt in beweging gaat komen en maximaal gaat schalen.”
Huishoudens hebben de sleutel
“De kleinverbruikers, dus de huishoudens oftewel wij allemaal, hebben de sleutel in handen voor die energietransitie”, aldus Bianchi. De avondpiek is een optelsom: warmtepompen, elektrische auto’s, inductiekookplaten. Terwijl het net midden op de dag en ’s nachts diepe dalen kent. “We kunnen het verbruik prima verschuiven zonder echt comfort te verliezen. Maar dat doen we nog niet, want daar is geen enkele reden voor.”
Voor De Graaf is dat de kern. “Het gaat niet zozeer om een technisch probleem, maar eerder om gedragsverandering. Nu stoppen we zonder nadenken de stekker erin en gebruiken stroom. We zijn echt verwend wat dat betreft.”
Het gaat niet zozeer om een technisch probleem, maar eerder om gedragsverandering.
Vinkje halen of effect hebben?
Mascha van der Heijden ziet bij NS een ander probleem: trainingen als checkbox. "Haal geen vinkje", zegt ze. "Maar zorg dat als je mensen wat laat leren, dat ook echt effect en zin heeft." Je kunt niet zeggen ‘wij hebben voldaan aan onze verplichting’ omdat iemand een e-learning heeft afgemaakt. Bij NS was dat ooit aan de orde voor bepaalde compliance-trainingen. Ze zagen in: dat werkt niet.
Transfer-hefbomen en het goede gesprek
Daarom werkt NS met zogeheten transfer-hefbomen: twaalf wetenschappelijk onderbouwde manieren om het geleerde in de praktijk toe te passen. Van der Heijden: “Eén cruciale hefboom is de manager. Die zegt tegen je: ‘Hey, wat leuk dat je naar die opleiding gaat, waar sta je nu? Wat ben je aan het leren? Hoe kan ik je helpen om het in praktijk te brengen?’ NS noemt dit ‘het goede gesprek’.”
Veel managers weten niet hoe je zo'n gesprek voert, dus volgen er trainingen. Met als basisregel: je boodschappentas neerzetten als je met iemand praat. “Met andere woorden: vol aandacht voor de ander, jezelf eruit. Dat werkt, managers zeggen ervan te profiteren”, zegt Van der Heijden. NS meet dit ook via medewerkerstevredenheidsonderzoeken om te zien of deze aanpak echt leidt tot meer tevredenheid en ontwikkelvreugde.
Heeft iemand een e-learning nodig of zit het probleem in het proces, de tooling of een ontbrekende collega met expertise?
–Gilbert de Graaf
Prijsprikkel scheelt honderden euro’s
Op dit moment betaalt elk huishouden hetzelfde nettarief. Vanaf 2029 verandert dat. “We hebben een prijsprikkel nodig om er in ieder geval voor te zorgen dat op de piekmomenten minder energie wordt verbruikt”, legt De Graaf uit. “Op zonnige dagen is de energie overdag bijna gratis.” Een kleinverbruiker betaalt nu zo’n € 450 per jaar aan nettarief; richting 2030-2035 loopt dat op naar circa € 700. En binnen dat bedrag vinden flinke verschuivingen plaats. “Nu betalen mensen die in een flatje driehoog achter wonen, precies hetzelfde als ik met mijn elektrische auto en warmtepomp”, zegt Bianchi. “En dat is niet fair, want ik belast het net veel zwaarder.” Omgekeerd kan iemand die slim stuurt, honderden euro’s per jaar besparen, zonder daar veel voor te hoeven doen. “Als dat volledig geautomatiseerd is en door zo’n bedrijf wordt gesupport, krijg ik toch wel iets korting op mijn kosten”, aldus De Graaf.
Nu betalen mensen die in een flatje driehoog achter wonen, precies hetzelfde als ik met mijn elektrische auto en warmtepomp. Dat is niet fair.
–Rutger Bianchi
Een polderoplossing: vier blokken
Een belangrijk vraagstuk in de uitvoering is de mate van gedetailleerdheid. De ACM kiest bijvoorbeeld voor vier tariefblokken per dag, terwijl Berenschot varianten met veel meer detail heeft doorgerekend. “Zie het als pixels in een plaatje, waarbij de ACM opteert voor heel weinig pixels. De voornaamste reden is complexiteit.” Met als risico dat alle slimme apparaten om 21.00 uur tegelijk aanslaan en de piek gewoon verschuift. De Graaf beaamt dit. “Het voorkeurscenario van de netbeheerders was ook om te werken met tarieven per uur, omdat ze dan veel meer kunnen sturen.” Zowel De Graaf als Bianchi ziet de vier blokken dan ook als een tussenstap.
Het verdelingsvraagstuk
De prijsprikkel werkt alleen als apparaten ook aanstuurbaar zijn en daar haakt de overheid op in. “Elke dag dat die aanstuurbaarheid niet geregeld is en niet-slimme auto’s en palen worden geïnstalleerd, is een legacy-last voor later”, stelt Bianchi. Eerlijke tarieven zijn volgens hem echt een heilig huisje. “We regelen nu heel veel contracten, zodat nieuwe gebruikers de piek mijden. Maar mensen met bestaande contracten mogen nog steeds doen wat ze willen. Dat is geen houdbare situatie als we de tarifering toekomstgericht willen inrichten.” De Graaf wijst in dat kader op bewustzijn van de prijs. “Want sommige partijen willen toch vasthouden aan de salderingsregeling.”
Het kantelpunt is een feit, de besluiten zijn genomen, de markt is er klaar voor. Of er weer ruimte ontstaat op het stroomnet, hangt nu vooral af van wat gebruikers thuis doen of laten.
Over Gilbert de Graaf
Als directeur Marktdiensten bij Liander is Gilbert de Graaf verantwoordelijk voor de ontwikkeling van flexibiliteitsproposities in de consumentenmarkt, gericht op een efficiënter gebruik van het elektriciteitsnet. Daarnaast is hij namens de gezamenlijke netbeheerders als stuurgroeplid betrokken bij diverse programma’s binnen het thema Beter Benutten Net. Daaronder vallen onder meer de ontwikkeling van het nieuwe kleinverbruiktariefmodel en marktproposities voor het ontsluiten van flexibiliteit bij huishoudens en laadinfrastructuur.
De vooruitgang aan tafel
In deze podcastreeks gaan we onder leiding van presentator Rens de Jong met bestuurders, wetenschappers en experts in gesprek over maatschappelijke en economische thema's. Daarbij analyseren we het systeem, identificeren we problemen en onderzoeken we wat nodig is om duurzame vooruitgang te realiseren.
Vragen of suggesties?
Heeft u vragen, suggesties of ideeën over onze podcast? Mail dan naar ons team communicatie@berenschot.nl