De zorg staat onder druk en in de toekomst wordt het niet veel beter. Wat moet je dan, als jij of een van je ouders hulp nodig hebt en die nergens kunt krijgen? Dan moet je anders gaan denken. En daar zijn voorbeelden van. Sommige plekken in Nederland kennen geen wachtlijst om hulp te krijgen, daar is een wachtlijst voor mensen die willen helpen.
In deze aflevering van De vooruitgang aan tafel duikt Rens de Jong met Jan Smelik (algemeen coördinator Nederland Zorgt Voor Elkaar en oprichter van Austerlitz Zorgt) en Eveline Castelijns (managing director Zorg bij Berenschot) in de wereld van burgerinitiatieven in de zorg. Over gemeenschapszin als motor, de kracht van de zilveren generatie en de vraag: is het één groot succesverhaal of verschilt de werkelijkheid per dorp?
We hebben te veel chauffeurs. Als je nu belt van: ik wil graag rijden, dan zeggen ze: sorry, je moet op de wachtlijst.
– Jan Smelik, algemeen coördinator NLZVE
De wachtlijst omgedraaid
Austerlitz Zorgt wordt in Nederland keer op keer aangehaald als voorbeeld van hoe burgerinitiatieven in de zorg écht kunnen werken. Jan Smelik stond aan de wieg van deze zorgcoöperatie en weet als geen ander waar het succes aan te danken is.
De situatie bij de vervoersdienst is tekenend. Een oproep voor chauffeurs leverde zo veel aanmeldingen op dat er inmiddels een wachtlijst bestaat voor mensen die willen rijden in plaats van een wachtlijst voor degenen die vervoer nodig hebben. Hoe is dat mogelijk?
Smelik wijst op een combinatie van factoren. De chauffeurs zijn vaak jonge gepensioneerden, de zilveren generatie: vitaal, met tijd en een oprechte behoefte aan zingeving. Het werk is laagdrempelig en flexibel: iemand rijdt zo vaak of zo weinig als hij/zij wil. En mensen vinden het simpelweg leuk om iets voor een ander te betekenen in hun eigen dorp.
Hoe scoort de rest van Nederland?
Eveline Castelijns doet promotieonderzoek naar de positie van burgerinitiatieven in zorgnetwerken. Haar beoordeling van Austerlitz laat weinig ruimte voor twijfel: “Het zit tegen een tien aan.‟ De coöperatie heeft jarenlange ervaring en is niet voor niets uitgegroeid tot nationale referentie.
De rest van Nederland laat een enorme variëteit zien. Sommige initiatieven zijn duidelijk nog volop zoekend, andere weten Austerlitz dicht te benaderen. De volledige bandbreedte is vertegenwoordigd.
Austerlitz zit tegen een tien aan. Het is niet voor niks dat dit initiatief vaak als best practice wordt aangehaald
– Eveline Castelijns, managing director Zorg bij Berenschot
Wat maakt een burgerinitiatief succesvol?
Austerlitz is geen toevalstreffer. Het succes komt voort uit een uitgekiende combinatie: gemeenschapszin als motivatie, een coöperatie als structuur en laagdrempeligheid als ontwerp. Mensen doen mee omdat het past in hun leven, niet omdat het moet.
Castelijns benadrukt dat de variëteit in Nederland ook potentie laat zien. Initiatieven die nu nog zoekende zijn, kunnen groeien. De vraag is hoe je ze daarin ondersteunt, zonder hun eigenheid te ontnemen.
Wat kunnen bestuurders en beleidsmakers hiervan leren?
De zorgcrisis vraagt om een andere manier van denken. Niet alleen over systemen en budgetten, maar ook over de rol van mensen zelf. Burgerinitiatieven laten zien dat er een andere motor bestaat: wederkerigheid, nabijheid en de wil om iets voor een ander te doen.
Voor bestuurders en beleidsmakers is de boodschap helder: kijk naar wat er ontbreekt in het systeem en naar wat er al leeft in de samenleving. En help dat te laten groeien zonder het plat te reguleren.
Slotgedachte
Niet elke gemeenschap kan zich meten met Austerlitz. Maar elk dorp, elke wijk heeft mensen die iets willen betekenen. De kunst is om die energie te vinden, te verbinden en een plek te geven. Of, zoals Smelik het verwoordt: “De wachtlijst staat al klaar. We hoeven hem alleen maar te benutten.”
De vooruitgang aan tafel
In deze podcastreeks gaan we onder leiding van presentator Rens de Jong met bestuurders, wetenschappers en experts in gesprek over maatschappelijke en economische thema's. Daarbij analyseren we het systeem, identificeren we problemen en onderzoeken we wat nodig is om duurzame vooruitgang te realiseren.
Vragen of suggesties?
Heeft u vragen, suggesties of ideeën over onze podcast? Mail dan naar ons team communicatie@berenschot.nl
Jan Smelik (1960)
Jan, opgeleid als basisarts, houdt zich al bijna veertig jaar bezig met advisering in de zorg. Hij is mede-eigenaar van het adviesbureau Samhealth en daarnaast actief burger in de frontlinie van ontwikkelingen, met een strategische blik. Tevens oprichter en ex-voorzitter van Austerlitz Zorgt en oprichter en algemeen coördinator van Nederland Zorgt Voor Elkaar, het landelijk netwerk van zorgzame gemeenschappen. Verder is Jan sinds 2018 lid van de Kwaliteitsraad van het Zorginstituut.
