Is de Participatiewet gefaald?

Minder afstand tot de arbeidsmarkt en meer werkgelegenheid voor mensen met een arbeidsbeperking. Daar moest de Participatiewet en de daaruit voortvloeiende banenafspraak voor zorgen. In hoeverre is dat gelukt?   

Martin Heekelaar ziet grote verschillen tussen de 342 gemeenten en zo’n 200 uitvoeringsorganisaties. Gemiddeld geeft hij de uitvoering een zes. Desondanks ziet Sjoerd van het Erve vooral kansen. Zijn stellige overtuiging: “Er is heel veel ruimte voor veel meer mensen om kansen te pakken.” 

Dat de uitvoering van de Participatiewet in praktijk te wensen overlaat is volgens Heekelaar niet gek. De  

moeilijkheid zit volgens hem in de transitie die in 2015 begon. “En die zal nog een aantal decennia doorgaan.” Mensen die vroeger in de Wsw of de Wajong terechtkwamen, vallen nu onder de gemeente. Het strakke kader van de sociale werkvoorziening is weg en gemeenten moeten zelf bepalen wat ze met de bestaande infrastructuur doen. 

Bovendien kregen gemeenten in 2015 drie wetten tegelijk, waarvan de Wmo en de Jeugdwet de meeste aandacht vroegen. “Dit heeft gewoon minder aandacht gehad”, zegt Van het Erve. Heekelaar vult aan: “Dat heb je niet in twee, drie, of tien jaar rechtgetrokken.”

Het argument dat gemeenten lokaal beter weten wat nodig is, vindt Van het Erve onzin. “Er zijn lokale verschillen, maar dat legitimeert echt niet de gigantische verschillen die je ziet in de realisatie van de gesubsidieerde arbeid.”  

Hij is daarom voor iets meer centralisatie. Sinds 2022 wordt de loonkostensubsidie al op basis van realisatie gefinancierd. “Maar het zou voor mij nog wel net een tandje strenger mogen op de echte achterblijvers.” 

Heekelaar kiest een andere route: transparantie richting de gemeenteraad, waar de wethouder verantwoording aflegt. Benchmarks bestaan al, maar die zijn niet openbaar. “Maak dat openbaar. Maak dat bekend aan de gemeenteraad.” Dat geeft een prikkel: “Hey, we kunnen het dus kennelijk beter. En laten we het dan ook beter gaan doen.” 

Kan het tij nog gekeerd worden? Zowel Van het Erve als Heekelaar hebben goede hoop. Van het Erve geeft aan dat het fundament bij de gemeenteraad ligt: “laat de gemeenteraad een besluit nemen; vinden wij dit belangrijk of niet.” In Utrecht bijvoorbeeld legde de raad in 2024 vast welke groepen de komende acht jaar prioriteit krijgen.  

Heekelaar wil daarnaast de uitvoering centraal zetten. Een gemeente organiseert een keten van werkzaamheden: “Dat begint bij het vastpakken van iemand en blijven vasthouden, tot het moment dat iemand losgelaten kan worden.” Liggen die taken bij verschillende organisaties, dan ontstaan overdrachtsmomenten waarop mensen soms een half jaar thuis wachten. Onnodig vindt Heekelaar: “In Den Bosch hebben ze dat heel goed georganiseerd.” 

Ook de budgetten horen bij elkaar. Wie meer mensen aan het werk helpt, krijgt meer uitvoeringsgeld, terwijl het bijstandsbudget niet meteen daalt. Volgens Van het Erve zijn bijstandskosten en de kosten van de sociale infrastructuur communicerende vaten. “Die horen echt bij elkaar.” 

Naast een organisatievraagstuk, is het succesvol uitvoeren van de Participatiewet ook een arbeidsvraagstuk. Hoe wordt daar tegen aangekeken? Heekelaar pleit ervoor om aan de poort te beginnen: mensen direct aan de slag helpen in plaats van ze een half jaar op een wachtlijst te laten zitten. Ook voor Van het Erve telt het eerste jaar. Volgens hem zit 80 procent van de bijstandspopulatie langer dan een jaar in de bijstand, gemiddeld al gauw negen jaar, en stroomt daarna maar een paar procent uit naar werk. “Dus zorg dat je die stap maakt in het eerste jaar.” 

Een verplicht quotum voor werkgevers ziet Van het Erve echter niet zitten. Het moet voor werkgevers ook financieel werken. “Als iemand bij een werkgever werkt, maar totaal geen toegevoegde waarde levert, dan is dat niet duurzaam.” Wel verdient de no-riskpolis meer bekendheid. “Dat niet hebben van dat ziekterisico maakt echt een enorm verschil in het wel of niet een kans geven van iemand.” 

Wie morgen wil beginnen, kan zich volgens Heekelaar afvragen hoe de keten is ingericht. “De wethouder is niet alleen van het wat, maar ook van het hoe in dit geval.” Van het Erve raadt bestuurders aan om een paar dagen mee te lopen in een werkontwikkelbedrijf. “Dan hoef je dit niet alleen met je hoofd te doen, maar dan ga je het ook met je buik doen.”