De nieuwe wet rond schoolverzuim die op 1 januari 2027 van kracht wordt, vraagt om vroegsignalering, intensievere samenwerking en scherpe keuzes in capaciteit en organisatie.
Hoewel schoolverzuim al geruime tijd hoog op de beleidsagenda staat, lukt het gemeenten en scholen onvoldoende om dit met het huidige instrumentarium terug te dringen. Daarnaast neemt het aantal thuiszitters overal toe. Met de Wet terugdringen schoolverzuim wil de Tweede Kamer hier verandering in brengen. Het wetsvoorstel geeft scholen en gemeenten betere instrumenten om verzuim eerder te herkennen en gezamenlijk aan te pakken. De beoogde inwerkingtreding was 1 augustus 2026, maar door vertraging in de parlementaire behandeling is deze uitgesteld tot 1 januari 2027.
De naderende inwerkingtreding is voor leerplichtafdelingen hét moment om de eigen organisatie voor te bereiden op de nieuwe wet. Tegelijkertijd roept de wet vragen op over de uitvoerbaarheid. Vroegsignalering en intensievere samenwerking vergen niet alleen andere werkwijzen maar ook structureel meer uitvoeringscapaciteit. In de context van krapte op de arbeidsmarkt en hoge werklast is het dan ook de vraag of gemeenten deze verschuiving zonder extra middelen kunnen opvangen.
Voornaamste veranderingen
1. Scholen krijgen meer verplichtingen rond verzuimbeleid
De huidige wet verplicht scholen om verzuimbeleid te voeren, maar schrijft niet voor wat dat beleid precies moet inhouden. Dat geeft scholen vrijheid, maar leidt in de praktijk ook tot grote verschillen tussen scholen in hoe serieus en systematisch zij verzuim aanpakken.
Onder de nieuwe wet moeten scholen straks aantoonbaar een actief en samenhangend verzuimbeleid voeren, waarbij specifiek wordt benoemd welke onderdelen daarin minimaal aanwezig moeten zijn. Concreet betreft dit het systematisch registreren van verzuim, het in kaart brengen van de oorzaken en het betrekken van de juiste partijen bij de aanpak.
Daarnaast versterkt en expliciteert de wet dat scholen de leerplichtambtenaar in een vroeg stadium betrekken, namelijk al bij zorgelijk verzuim, dus nog voor sprake is van officieel ongeoorloofd verzuim. In de praktijk gebeurde dit vaak al, maar de wet verankert en normaliseert deze werkwijze. Gemeenten worden hierdoor vaker en eerder betrokken, wat vraagt om voldoende capaciteit in de uitvoering en duidelijke/hernieuwde werkafspraken met scholen.
2. De vrijstellingsprocedure wordt herzien
De procedure voor vrijstelling van de leerplicht op lichamelijke of psychische gronden (artikel 5a) wordt vereenvoudigd en transparanter gemaakt. Nieuw is onder meer dat een advies over het onderwijskundig perspectief van de leerling verplicht wordt meegenomen. Ook mag de vrijstelling voor meerdere jaren tegelijk worden afgegeven. Een aanvraag is alleen mogelijk als er geen sprake is van geoorloofd ziekteverzuim. Voor de uitvoering van de Leerplichtwet betekent dit dat gemeenten bestaande werkprocessen en beoordelingskaders tegen het licht moeten houden.
Gerichte keuzes onontbeerlijk
De wet past in een bredere ontwikkeling waarin de rol van de leerplichtambtenaar verschuift van handhaving naar ondersteuning en regie. Feitelijk codificeert de wet daarmee een beweging die in veel gemeenten al gaande is: de leerplichtambtenaar ontwikkelt zich (bij complexe casuïstiek) tot casusregisseur in een complex netwerk.
Om deze rol waar te maken, zijn gerichte keuzes nodig:
- Herdefinieer de rol van leerplicht in de voorkant
Bepaal wanneer de leerplichtambtenaar betrokken wordt bij zorgelijk verzuim en maak expliciet onderscheid tussen preventieve en handhavende inzet. - Werk samenwerkingsafspraken concreet uit
Leg met scholen, GGD en zorgpartners vast wie wanneer welke rol pakt, inclusief escalatieroutes en verantwoordelijkheden. - Herzie de vrijstellingsprocedure
Ontwikkel duidelijke werkinstructies en beoordelingskaders, inclusief afspraken over monitoring bij meerjarige vrijstellingen. - Versterk de positie van leerplicht binnen de gemeente
Zorg voor heldere mandaten en een stevige inbedding in regionale samenwerkingsstructuren, zodat verbinding tussen onderwijs, hulpverlening en zorg ook daadwerkelijk tot stand komt.
Deze opgaven raken ook aan capaciteit en prioritering. Zonder voldoende middelen bestaat het risico dat de ambitie van vroegsignalering leidt tot versnippering of overbelasting in de uitvoering.
Begin nu met de voorbereiding!
De Wet terugdringen schoolverzuim is meer dan een technische aanpassing van de Leerplichtwet. Het is een volgende stap in de ontwikkeling van leerplicht van toezichthouder naar verbindende partner in het sociaal domein. Tegelijkertijd is succes niet vanzelfsprekend. De wet legt nadrukkelijk meer verantwoordelijkheid bij gemeenten, zonder dat middelen en capaciteit gegarandeerd meebewegen. Gemeenten die wachten tot de inwerkingtreding, riskeren achter de feiten aan te lopen. Nu scherpe keuzes maken in capaciteit, inrichting en samenwerking bepaalt straks in hoeverre de wet daadwerkelijk bijdraagt aan het terugdringen van schoolverzuim en het voorkomen van thuiszitten.
Hoe Berenschot kan ondersteunen
Berenschot ondersteunt gemeenten bij het inzichtelijk maken van de gevolgen van de nieuwe wet. Met onze formatietool Leerplicht brengen we taken en benodigde capaciteit concreet in beeld, zodat gemeenten onderbouwde keuzes kunnen maken.
Daarnaast helpen we bij het (door)ontwikkelen van leerplichtafdelingen, het optimaliseren van werkprocessen en het versterken van de samenwerking met onderwijs en zorgpartners, zowel lokaal als regionaal. Zo worden uw beleidsambities ook daadwerkelijk uitvoerbaar in de praktijk.
Blijf op de hoogte van onze laatste inzichten
Meld u aan voor onze nieuwsbrief Sociaal domein