De Wsw verdwijnt en de Participatiewet-doelgroep wordt groter en complexer. Gemeenten en sociaal ontwikkelbedrijven moeten keuzes maken over hoe zij inwoners duurzaam ondersteunen binnen beperkte financiële en organisatorische kaders.
In de afgelopen jaren is – mede in opdracht van SZW, Divosa en Cedris - een uitgebreid en samenhangend instrumentarium ontwikkeld, dat via deze pagina bijeen is gebracht. Hiermee willen wij gemeenten en sociaal ontwikkelbedrijven ondersteunen bij het maken van een gedragen visie, het kiezen van een organisatiemodel en het doorrekenen van financiële consequenties. Op deze pagina zijn deze producten overzichtelijk bij elkaar gebracht, zodat (toekomstige) gebruikers ze eenvoudig kunnen vinden en in samenhang kunnen toepassen.
Gemeenten staan voor een ingrijpende transitie in het sociaal domein. De Wsw verdwijnt geleidelijk en daar komt een grotere, complexere Participatiewet‑doelgroep voor in de plaats. Deze nieuwe doelgroep vraagt veel van de sociale infrastructuur én van de uitvoeringsorganisaties.
Gemeenten en sociaal ontwikkelbedrijven staan bij deze ingrijpende opgave voor lastige keuzes. Hoe willen ze hun inwoners ondersteunen die het zelfstandig niet redden op de arbeidsmarkt? En hoe richten ze de sociale infrastructuur, dienstverlening en uitvoeringsorganisatie zó in dat inwoners duurzaam geholpen worden – binnen de financiële en organisatorische kaders van morgen? Zonder duidelijke keuzes en afspraken met het sociaal ontwikkelbedrijf verdwijnt geleidelijk aan de financiële basis en komen steeds minder mensen aan de slag.
Het Rijk en de VNG hebben dan ook afgesproken dat gemeenten (regionale) visieplannen ontwikkelen voor een toekomstbestendige sociale infrastructuur, gekoppeld aan de toekomstige uitvoering van de Participatiewet. Deze plannen worden in 2026 verwacht. Het impulsbudget dat aan gemeenten wordt verstrekt, is met name bedoeld om deze visieplannen te maken én uit te voeren.
Om gemeenten en sociaal ontwikkelbedrijven te helpen bij de benodigde stappen richting een toekomstbestendige uitvoeringsorganisatie, brengen wij het instrumentarium dat mede in opdracht van SZW, Cedris en Divosa is ontwikkeld, bijeen op deze pagina. Ook verzorgen wij diverse trainingen, die gemeenten en sociaal ontwikkelbedrijven hierbij kunnen helpen. Door de verschillende onderdelen van de toolbox in samenhang te gebruiken, kunnen gemeenten en sociaal ontwikkelbedrijven onderbouwde keuzes maken over visie, organisatie en financiering. De toolbox biedt hierbij een gemeenschappelijke taal en feitelijke basis voor het gesprek tussen beleid, uitvoering en bestuur. Bekijk ook de handreikingen versterking sociale infrastructuur.
Wat is de gemeentelijke opgave en waar staan we? Het rapport geeft inzicht in de context en brengt de feiten in beeld, alsmede de verschillen tussen gemeenten, financiële risico’s en de structurele opgave van Wsw krimp en groei Participatiewet doelgroep.
Wat gaan we doen? De handreiking biedt een handelingsperspectief voor de analyse en het inrichten/herinrichten van de sociale infrastructuur en het sociaal ontwikkelbedrijf (organisatievormen, afwegingen, regionale samenwerking, governance). Tevens presenteert de handreiking de verschillende organisatiemodellen voor de uitvoering van de Participatiewet en de Wsw.
Wat gaat het kosten en wat gaat het opleveren? De handreiking biedt houvast voor het maken van de financiële analyse, het sturen op doelmatigheid, het maken van meerjarenramingen en het in beeld brengen van de maatschappelijke kosten en baten. Met de rekentool zijn per gemeente de maatschappelijke en financiële kosten en baten te achterhalen van de inzet van loonkostensubsidies en het realiseren van arbeidsplekken bij het sociaal ontwikkelbedrijf.
Handreiking Verhogen operationeel resultaat
Rekentool MKBA LKS
Kunnen we het betalen? De handreiking biedt inzicht in de werking van het bijstands- en LKS-budget, de uitkeringen en het gemeentefonds. Ook wordt uitgelegd hoe middelen meebewegen met lokaal beleid en wat de beleidsruimte is. Met de rekentool is per gemeente inzichtelijk welke middelen beschikbaar zijn voor de verschillende functionaliteiten. Ook zijn de effecten van (eventueel) te maken beleidskeuzes na te gaan.
Handreiking Explicitering van budgetten
Rekentool Rijksmiddelen Participatiewet en Wsw
Voorlopige bijstandsbudgetten 2026 en definitieve budgetten 2025
Septembercirculaire gemeentefonds 2025
Rekentool BUIG-budgetten 2024 tot nu
Hoe spreken we het af? De handreiking helpt bij het maken van financiële afspraken tussen gemeente(n), sociaal ontwikkelbedrijf en sociale dienst (zowel op afstand als intern). Dit helpt te komen tot een transparante bekostiging tussen gemeente en en bij het onderbouwen van de kosten van de basisdienstverlening, passend bij lokale opgaven.
Handreiking Bekostigingsafspraken
Het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid vernieuwt de arbeidsmarktinfrastructuur en vraagt regio’s nauwer samen te werken richting een Regionaal Werkcentrum (RWC). Met één toegankelijk loket (‘no wrong door’) moeten werkenden, werkzoekenden en werkgevers sneller passende ondersteuning vinden.
Voor de implementatie is het van belang planning, rollen en monitoring vast te leggen, en tijdig concernfinanciën en bestuur hierbij te betrekken. Naast de vrij beschikbare instrumenten kan aanvullende ondersteuning worden benut, bijvoorbeeld in de vorm van trainingen of begeleiding bij lokale of regionale toepassing. Deze ondersteuning kan door Berenschot worden verzorgd, passend bij de behoefte van gemeenten en sociaal ontwikkelbedrijven. Berenschot biedt de volgende trainingen aan:
Deze handreiking geeft ons het inzicht om samen een toekomstbestendig beeld te vormen, waarin we recht doen aan alle inwoners en als samenleving de verantwoordelijkheid nemen om niemand aan de zijlijn te laten staan.
De instrumenten uit deze toolbox worden inmiddels in veel gemeenten en regio’s gebruikt bij het opstellen van visieplannen en het maken van keuzes voor de sociale infrastructuur. Waar gewenst kan Berenschot ondersteunen bij het toepassen van deze instrumenten in samenhang met lokale bestuurlijke en financiële vraagstukken. Naast de hier gepresenteerde toolbox, beheren wij ook de benchmark van de Participatiewet, de benchmark van het Sociaal Ontwikkelbedrijf en de benchmark Formatie en uitvoeringskosten sociaal domein. Al deze instrumenten passen wij toe in onze opdrachten.
Ook stappen zetten richting een toekomstbestendige sociale infrastructuur? Neem dan contact met ons op voor een vrijblijvende verkenning.
Deze toolbox is een zelfstandige kennisbundeling van publiek beschikbare materialen, waaronder handreikingen die in opdracht van het ministerie van SZW zijn ontwikkeld. De toolbox staat los van commerciële dienstverlening en is een eigen initiatief van Berenschot.
Het werk van Berenschot helpt ons scherp zicht te krijgen op de huidige situatie en de mogelijke toekomstvarianten voor de uitvoering van de Participatiewet en Wsw. Zo kunnen onze bestuurders goed onderbouwd en weloverwogen kiezen voor de meest passende variant.
