Kosten informatieveiligheid gemeenten | Berenschot cases

De groeiende urgentie van digitale veiligheid voor gemeenten plus de constatering dat gemeenten structureel onvoldoende gelden hebben en ook onvoldoende inzicht in de kosten van implementatie van de nieuwe wetgeving. Dat was voor de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) aanleiding om Berenschot in te schakelen. “Met een onderzoek wilden we die kosten helder krijgen. En daarnaast kijken hoe wij als VNG gemeenten hierin kunnen ondersteunen”, verklaart Demi Oomen, beleidsadviseur digitale veiligheid bij VNG. Het onderzoek is onderdeel van de Agenda Digitale Veiligheid 2028 die de VNG vorig jaar lanceerde.

Na een aanbestedingsproces met verschillende marktpartijen koos de VNG voor Berenschot. Die aanpak bestond uit twee fasen: 1) ontwikkeling van een kostenmodel, en 2) dataverzameling en validatie van die data bij gemeenten. “De bereidheid was groot, maar het bleek soms een uitdaging voor gemeenten om vragen te beantwoorden. Bovendien vond het onderzoek plaats in de zomerperiode, waardoor minder mensen beschikbaar waren.”

Om de kosten nauwkeurig in kaart te brengen, kwamen in de vragenlijst en de aanvullende gesprekken met gemeenten een groot aantal factoren aan bod. Dit betrof onder meer personele inzet (uren/fte), uitgesplitst naar huidige en toekomstige kosten, naar wet, regel en norm, gemeentegrootte, volwassenheidsniveau, en verder de kosten van inhuur/uitbesteding, materiële kosten en eenmalige implementatiekosten. “Dat was geen makkelijke opgave, omdat veel kosten niet geregistreerd bleken of verspreid over vele budgetten”, aldus Oomen. “Daarnaast bleek een schatting voor toekomstige kosten voor met name de Wet weerbaarheid kritieke entiteiten voor veel gemeenten nog niet mogelijk vanwege onduidelijkheid over de aanwijzing van gemeenten onder de wet.”

De uitkomsten verrasten de VNG. “We hadden wel verwacht dat er de nodige kosten mee gemoeid zouden zijn, maar niet zo’n substantieel kostenniveau: jaarlijks € 0,8 miljoen incidenteel en € 1 miljoen structureel per organisatie”, stelt Oomen. “Daarvan is 50% voor bestaande verplichtingen en 50% om te voldoen aan nieuwe wetgeving. Het argument ‘de kosten vallen wel mee’ gaat dus niet op: het gaat om 50% meer.” Uit het onderzoek kwam verder naar voren dat personele inzet het grootste knelpunt is en dat nieuwe wetgeving jarenlang tot structurele kosten leidt. “Ook interessant voor ons was dat veel gemeenten de toekomstige kosten nog niet begroot hadden. Omdat ze er niet bekend mee waren of omdat ze de kosten onderschatten.”

De meerwaarde van Berenschot lag vooral in de ontwikkeling van het kostenmodel en het vertalen van wetgeving in concrete activiteiten bij gemeenten. “Bovendien heeft Berenschot een online-tool opgeleverd, waarin gemeenten zelf gegevens kunnen invullen en doorrekenen wat de nieuwe wetgeving voor hen betekent qua kosten. Ook gemeenten die niet meegedaan hebben aan het onderzoek kunnen daardoor hun kosten inzichtelijk krijgen en die meenemen in hun begroting”, vertelt Oomen, die de samenwerking met Berenschot schetst als fijn en transparant, met actieve afstemming. “En ze verdienen lof voor hun flexibiliteit. Als we de waarneming wilden vergroten of iets extra’s vroegen, gingen ze daar snel mee aan de slag.”

Inmiddels heeft de VNG het onderzoek gepubliceerd om gemeenten inzicht te geven in de resultaten en ook de online-tool gedeeld. “Daarnaast gebruiken we de uitkomsten in onze financieringsgesprekken met het Rijk. We kunnen dankzij het onderzoek nu goed onderbouwen dat zo veel extra taken zonder extra middelen erg problematisch wordt. Dat geld moet ergens vandaan komen”, zegt Oomen. Komende tijd gaat de VNG verder verkennen wat collectief opgepakt kan worden, en waar gemeenten specifiek behoefte aan hebben. “Dan gaat het om verdieping van kennisdeling, ondersteuning bij de implementatie van de nieuwe wetgeving, zodat niet elke gemeente het wiel opnieuw hoeft uit te vinden.”